Kijkje in de keuken van het programmateam: Archeologie in De Hoven Noord
In deze editie van de nieuwsbrief nemen we je mee naar het team archeologie van de gemeente Zutphen. Dit team speelt een belangrijke rol bij de gebiedsontwikkeling van De Hoven Noord. Wat doet een archeoloog eigenlijk? En wat heeft de bodem van De Hoven ons tot nu toe verteld? Lees mee en ontdek hoe verleden en toekomst hier samenkomen.
Archeologie en gebiedsontwikkeling
Bij nieuwe plannen voor een gebied kijkt het archeologieteam eerst wat er in de grond verborgen ligt. Dit gebeurt nog voordat er gegraven wordt. “We willen de geschiedenis beschermen en vastleggen,” legt een archeoloog uit. “Zo zorgen we dat deze verhalen niet verloren gaan.” Zo is dat dus ook gedaan in De Hoven Noord. “Door nu al archeologisch onderzoek te doen, kunnen we onze bevindingen meenemen in de plannen voor de inrichting van de nieuwe wijk.”
Eerst wordt onderzocht of er kans is op bijzondere vondsten. Dit doen ze met alle historische, archeologische en bodemkundige informatie die al bekend is. Zo weten ze waar het slim is om zogenaamde proefsleuven te graven.
Bij het onderzoek van de Hoven Noord bestaan de proefsleuven uit twee meter smalle sleuven waarin de grond met een graafmachine laag voor laag wordt afgegraven. Op deze manier kunnen archeologen zien wat er onder de grond ligt. “Het is een beetje alsof je door een geschiedenisboek bladert, maar dan onder je voeten,” vertelt het team. “We kijken of we bijzondere vindplaatsen kunnen bewaren in de bodem door de bouwplannen aan te passen. Zo niet, dan graven we het verder op!”
Historische thema’s: wat vinden we in De Hoven?
De bodem van De Hoven Noord vertelt verhalen uit verschillende tijdperken. Drie thema’s springen er echt uit:
Het verdwenen kasteel De Marsch
Lang geleden stond in dit gebied kasteel De Marsch. Hoewel het nu volledig verdwenen is, vinden we in de bodem nog sporen van dit imposante bouwwerk en zijn voorgangers in de vorm van ‘sporen in de bodem’ die met behulp van radar ontdekt zijn. Hoewel er op deze plek niet gegraven wordt, is op dit moment een student bezig een digitale 3D-reconstructie te maken van hoe het kasteel er ooit heeft uitgezien op basis van oude tekeningen en grondradargegevens. “Deze inzichten kunnen worden gebruikt om in de nieuwe wijk de herinnering aan het kasteel weer leven in te blazen!”
Kasteel De Marsch (“Lintelo huijs”) zoals afgebeeld in het kaartboek van Thomas Witteroos (1573)
De Tachtigjarige Oorlog en het beleg van Zutphen in 1584.
Tijdens de Tachtigjarige Oorlog is ook Zutphen vaak belegerd en aangevallen. De IJssel was altijd een lastige hindernis dus ‘is het bijna logisch’ dat de aanvallers vaak vanaf De Hoven de stad belegerden. In de bodem van De Hoven hebben we in de grond resten gevonden van een in 1584 door de Staatse (protestantse) troepen aangelegde schans die deel uitmaakte van een dubbele fortificatielinie met in totaal 14 schansen en wat bolwerken, met elkaar verbonden door wallen en brede grachten. Het geheel is kilometers lang en loopt grotendeels door de gemeente Brummen. De schansen zelf zijn stervormige bouwsels uit aarde en hout. “De details daarvan kennen we echter niet, en dat maakt het interessant om ze te onderzoeken!” Na het beleg van 1584 zijn de schansen afwisselend in Spaanse en Staatse handen. In 1591 weten de Staatse legers onder leiding van prins Maurits van Oranje met een list de vestingwerken in de Hoven te veroveren om daarna Zutphen definitief te verlossen van de Spanjaarden.
Scherf van een laat 16e-eeuwse steengoed-kan, waarschijnlijk in 1584 door Staatse soldaten achtergelaten
De Tweede Wereldoorlog
Ook de Tweede Wereldoorlog heeft letterlijk diepe sporen nagelaten in De Hoven. Tijdens de Duitse inval in 1940 werd hier hard gevochten, omdat de IJssel een strategische barrière vormde. De Duitsers konden Zutphen ‘relatief makkelijk’ innemen, maar het oversteken van de IJssel was een uitdaging en daar is toen stevig gevochten. Ook tijdens de bevrijding in 1945 werd er stevig gevochten in De Hoven. De Duitsers hadden zich ingegraven in loopgraven en gaven zich niet zomaar over. Die heftige strijd laat sporen na, zoals resten van gesprongen munitie, bunkers, ingegraven verdedigingsstellingen en loopgraven. Tijdens de opgravingen in de proefsleuven zijn hier ook diverse zaken en bewijzen van teruggevonden. De Hoven werd uiteindelijk pas op 14 april 1945 bevrijd door Canadese troepen terwijl de stad Zutphen op 8 april al was bevrijd. De Duitsers trokken zich terug ‘over de IJssel’ en bleven toen nog een week De Hoven bezet houden.
Houten latten- en plankenbodem van ondergrondse opslagplaats bij Duitse geschutstelling
Waarom wordt niet alles opgegraven?
Hoewel de vondsten iedere keer weer verrassend en soms ‘echt oud en indrukwekkend’ zijn, wordt slechts een deel opgegraven. “Veel sporen laten we in de bodem achter,” legt het team uit. “Dat is de beste manier om ze te bewaren voor de toekomst. Alles wat we wél opgraven, wordt zorgvuldig gedocumenteerd en opgeslagen.”
Archeologie als blik naar het verleden én de toekomst
De vondsten in De Hoven Noord maken duidelijk hoe rijk ook de geschiedenis van dit gebied is. Van een groot middeleeuws kasteel tot sporen van oorlogen uit het verre en meer recente verleden – elke vondst vertelt een uniek verhaal. Terwijl De Hoven Noord zich verder ontwikkelt, blijft het archeologieteam alert op wat de bodem ons nog meer te vertellen heeft.
Heb je vragen over de archeologische vondsten in De Hoven? Of wil je meer weten over andere aspecten van het programmateam? Laat het ons weten via onze website! In de volgende nieuwsbrief nemen we weer een kijkje in een ander deel van de keuken van het programmateam.
Met dank aan Arjan den Braven, Jos van Dalfsen, Bert Fermin, Tom Sprakel (student) en andere collega’s van de archeologische dienst van de gemeente Zutphen.